Sắc màu thổ cẩm của người Hà Lăng

    0
    41

    [Tin Kon Tum] –

     



    Những thợ dệt giỏi của làng Rờ Kơi, Sa Thầy

    Loading...


     

    Làng nhỏ Rờ Kơi, xã Rờ Kơi, huyện Sa Thầy từ sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng đã có nhiều đổi khác. Phương thức sản xuất mới góp phần tăng thu nhập, đảm bảo cuộc sống, sinh hoạt của người dân. Tuy vậy, dệt thổ cẩm vẫn là một trong số nghề thủ công được đồng bào Hà Lăng (Xê Đăng) ở đây duy trì.

     

    Bà Y HLanh, thợ dệt giỏi ở làng Rờ Kơi kể: Trước đây, mùa làm rẫy lúc là  lúc gieo cây bông. Mỗi năm một mùa thôi. Lúa chín,tuốt lúa, cũng là lúc cái bông nó già.Mang gùi đi lấy bông về. Cái nào tốt để riêng ra, cái nào xấu thì bỏ đi. Đem những cái bông đã chọn đó, đem phơi nắng 5-6 ngày cho nó khô thật là khô đi. Sau đó, dùng cái khung để kờ pă (ép) cái bông ra. Bỏ hột  bông ra, lấy mớ bông trắng, tờ mic, tức là dùng tay làm cho tơi bông lên.Bông tơi này được kéo thành sợi, nhuộm sợi để dệt vải.

     

    Cũng như đồng bào các dân tộc thiểu số anh em, nghề dệt của người Hà Lăng có từ lâu đời và không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Những chiếc áo, khuôn váy váy, cái khố, tấm choàng…được làm nên nhờ sự chịu thương chịu khó của các bà, các cô, các chị, các em… Ngoài nguyên liệu dệt từ cây bông trong tự nhiên, các vật dụng chủ yếu để làm nghề gồm khung cửi, khung ép bông, khung se tơ cũng được làm từ vật liệu gỗ sẵn có của núi rừng.

     

    Không đa dạng màu sắc và sặc sỡ như một số dân tộc khác, thổ cẩm của người Hà Lăng được tạo ra từ chủ yếu bốn màu (trắng, đen, vàng, đỏ). Trắng là màu tự nhiên của sợi được se từ bông. Các màu đen, vàng, đỏ  trước đây đều được nhuộm từ một số loại cây, lá rừng đặc trưng.

     

    Để nhuộm sợi màu đen, lấy vỏ và lá cây bằng lăng giã nhuyễn, trộn với bùn non, nấu lên. Lấy sợi chỉ trắng nhúng cho đều vào hỗn hợp này rồi ngâm một đêm. Hôm sau, vớt ra, gói vào lá chuối, đem hơ trên than nóng, đến khi thấy dinh dính thì lấy ra, giặt, xả hết bùn và xác vỏ, lá cây bám vào sợi, đem phơi.”-Chị Y Che, nghệ nhân trẻ ở làng Rờ Kơi cho biết về cách nhuộm màu đen.    

            

    Để được màu vàng, người Hà Lăng dùng củ nghệ, nhuộm màu đỏ thì lấy quả Nhum Phu. Nhum Phu tức là quả cà ri của người Kinh. Quả Nhum phu  đã già được bóc ra, lấy hạt, sàng sảy cẩn thận, sau đó giã nát. Củ nghệ trước khi giã cũng được gọt vỏ, rửa sạch.

     





    Se sợi từ bông và nguyên liệu nhuộm màu sợi vải


     

    Có thể thấy, để sợi vải đượm màu nhuộm, người Hà Lăng không chỉ nhúng sợi vào thân, lá, củ, quả giã nát, ngâm qua đêm; mà đáng chú ý, sau đó  đều vớt mớ sợi được ngâm ra, gói vào lá chuối rồi hơ lên hơi lửa. Đó là hơi lửa của than ấm, tránh quá nóng có thể làm xơ, khô, hỏng  sợi.

     

    Sợi nhuộm và phơi khô được dùng để dệt. Khung cửi gỗ của người Hà Lăng gồm hai thanh ngang chính.Thanh trên được buộc cố định vào một điểm chắc chắn. Thanh dưới để đỡ khung sợi, được nối giữ vào người dệt qua tấm ốp lưng. Theo bà Y Rưa, một nghệ nhân lành nghề ở làng Rơ Kơi,trong các bộ phận cấu thành khung dệt, tuy chỉ đơn giản là những đoạn gỗ nhỏ, tròn, hay dẹp tùy vào công năng cụ thể, có một thanh gỗ dài, hình dẹp làm “thanh dập” được người thợ dệt rất coi trọng. Thanh dập thường được làm bằng loại gỗ tốt, quý nhất là gốc trắc, gỗ hương.Thanh dập này được luồn dưới lớp sợi và nâng lên hạ xuống nhịp nhàng, có tác dụng dập từng đường sợi vải vào với nhau cho thật chặt. Thao tác dập sợi cũng tạo nên những tiếng “phựt, phựt…”quen thuộc. 

     

    Hoa văn trên tấm thổ cẩm là thước đo “tay nghề” nên cho dù không dễ dàng, những người phụ nữ Hà Lăng dệt vải đều chịu khó tập tành và có ý thức kiên trì rèn luyện. Không cầu kỳ, kiểu cách, họa tiết trên tấm thổ cẩm của họ  cho đến nay vẫn phổ biến là hình mặt trăng,sóng nước, ngôi sao, búp măng, bông đót, hình cái ghè, hình hoa bốn (năm) cánh…

     

    Không chỉ dùng làm trang phục, những tấm thổ cẩm của người Hà Lăng còn gắn liền với điệu múa chiêu mang nét đặc trưng độc đáo.Tấm thổ cẩm được khoác lên người theo độ sải của cánh tay như cánh chim cánh bướm dập dờn. “Người dệt giỏi cũng là người múa chiêu đẹp. Phụ nữ Hà Lăng vì vậy ai cũng cố gắng để dệt những tấm thổ cẩm đẹp nhất để múa chiêu thật hay”- Bà Y Rưa khoe.

     

    Hiện nay, tuy đã có các loại sợi công nghiệp dễ dàng thay thế, song một số chị em dệt vải người Hà Lăng vẫn chịu khó lấy bông se sợi và dùng cách nhuộm sợi truyền thống. Giữ lại những tấm thổ cẩm mang sắc màu, kiểu cách của bà của mẹ ngày nào vẫn là tâm nguyện của nhiều phụ nữ hôm nay ở ngôi làng nhỏ Rờ Kơi./.                                             

                                                                                             Bài, ảnh: Nghĩa Hà   

    Có thể quan tâm